سعيد الدين سعيد فَرْغانى ، از مردم « فرغانه » « 1 » ، در مقدمه بر شرح خود بر تائيهء ابن فارض مراتب و مقامات عرفانى را بهتر از جميع ارباب اين فن بيان كرده است . وى در مقدمه بر شرح عربى خود بر تائيه مطالب عاليه‌اى به رشتهء تحرير درآورده ؛ و شارح مفتاح الغيب تمام مقدمهء آن بزرگ زمانه را در مصباح الانس آورده است « 2 » . بسيارى از كمّلِ ارباب توحيد از سعيدالدين سعيد فرغانى در بيان عويصات استمداد نموده‌اند ؛ و اگر در مقدمه بر اثر نفيس استاد عصر قدس سره جاى پايى از شارح فرغانى ديده شود جاى تعجب نيست .

--> ( 1 ) - « فَرْغانه » نام ولايتى است از ملك ماوراء النهر ، بين سمرقند و كاشغر . و كاسان گوياشهرى است از نواحى فرغانه . اهل موسيقى گوشهء معروف به « نهاوندك » را فرغانه نيز گويند . كاسان در جانب راست رود سيحون قرار دارد . سرزمين خراسان قديم تمام اين نواحى از جمله كاشغر را شامل بوده است . و كاشغر در عصر ما ضميمهء چين است كه مانند ايالت تبّت با قوهء قهريه منضم به چين شده است . در تبّت مسلمان نيز وجود دارد ، و اكثر مردم آن بودايى مذهب‌اند . انفجار در چين هم مانند كشور شوراها امر حتمى است . و از خواص لاينفك حكومت مطلقه ، خصوصاً نوع ماركسيست ، تجزيه مىباشد . برخى از جاهلان مغرور و بىخبر از سياست جهانى به خيال خود مقدمهء ظهور اقتصاد ماركسيستى را پىريزى كردند ! و اين مسلك سخيف را ماهرانه در فكر نوجوانان رسوخ دادند . برخى از ارباب عمامه نيز به مروّج اين مسلك اظهار بندگى و تعشّق مىنمودند ! و تا جايى رفتند كه حتى ماركسيست‌هاى حرفه‌اى قديمى نيز از كار ايشان به حيرت افتادند ! رسيده بود بلايى ولى به خير گذشت . ولى اين دمِ شيطانى و نفخهء عزازيلى موجب گرفتارى جماعت كثيرى و فناى طايفهء كم‌تجربه‌اى شد كه با هيچ دم اسرافيلى بر سر عقل نيامدند ، ولى رنود برق‌آسا رنگ عوض كردند ! ( 2 ) - مصباح الانس ، ص 62 .